Od Hollywood do Tomaszowa Lubelskiego. Biografia Joanny Pacuły *

W tym roku mija 45 lat od wyjazdu do Paryża, a następnie do Stanów Zjednoczonych Joanny Pacuły, aktorki, której kariera w Polsce nabierała rozpędu na przełomie lat 70. i 80. ubiegłego stulecia. Wydawnictwo Agora wydało właśnie jej biografię, będącą efektem czteroletniej reporterskiej pracy Marty Górnej, dziennikarki „Gazety Wyborczej”.

Okładka książki. Fot. materiał wydawnictwa

Nie do przecenienia jest researcherska i dokumentacyjna praca wykonana przez autorkę, a niedocenienie wartości merytorycznej książki „Pacuła. Najsłynniejsza Polka na świecie” byłoby wyrazem wyjątkowo złej woli. Marta Górna dociera bowiem do wszelkich możliwych źródeł pisanych i ikonograficznych (nawet do pamiętnego wywiadu w „Wiadomościach” w 1991 r.), mogących dostarczyć wiedzy na temat jej bohaterki i stworzyć możliwie najpełniejszy obraz aktorki i kobiety, której w życiu się powiodło, przynajmniej w sferze zawodowej. Wykorzystuje do tego współczesne środki komunikacji, kontaktując się z niemal setką osób pracujących niegdyś z Pacułą przy produkcjach amerykańskich i europejskich. Górna poznała i pokrótce opisała chyba wszystkie filmy, w których aktorka wystąpiła.

To pozwala uświadomić sobie, w jak niewielkim stopniu przeciętny miłośnik kina zna zagraniczne dokonania aktorki. Zazwyczaj wiedza ta ogranicza się do takich tytułów, jak „Park Gorkiego” (za rolę, w którym była nominowana do Złotego Globu), „Ucieczka z Sobiboru” czy „Tombstone”. Tymczasem wystąpiła ona w ponad 80 filmach i serialach, co prawda w większości klasy B, ale pozwala jej to pozostawać „aktorką pracującą”, z ugruntowaną pozycją zawodową w Hollywood. Marta Górna stara się pokazać, że Joanna Pacuła zasłużyła na miano – w opinii wielu przesadzone – zawarte w podtytule jej biografii. Ukazuje też determinację i pracowitość, z jaką aktorka dążyła do osiągnięcia swojego sukcesu. Przy okazji biografka dementuje wiele nieprawdziwych informacji (w tym dotyczących daty urodzin) powielanych co jakiś czas w polskojęzycznej prasie kolorowej, której Pacuła od lat konsekwentnie nie udziela wywiadów. Autorka odsłania również kulisy powstawania filmów niskobudżetowych w Ameryce – są one niezwykle ciekawe i zaskakujące.

Nietypowy jest „odwrócony” układ biografii aktorki. Zaczyna się ona od okresu amerykańskiego, następnie Górna opisuje czas studiów w warszawskiej Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej, początki kariery zawodowej (także teatralnej na scenie stołecznego Teatru Dramatycznego), by na koniec przenieść czytelnika do korzeni Pacuły, czyli do Tomaszowa Lubelskiego, rodzinnego miasta aktorki. Ten ostatni rozdział dobitnie pokazuje nasz, polski stosunek do rodaków, którym powiodło się za granicą – polegający często na zrodzonej z zawiści i zazdrości deprecjacji osiągnięć tych, którym się udało. Żenująca jest dyskusja radnych Tomaszowa na temat przyznania Pacule honorowego obywatelstwa miasta.

Niekwestionowaną wartością interesującej pod każdym względem książki Marty Górnej jest przywrócenie zbiorowej pamięci postaci Joanny Pacuły, którą przed laty można było podziwiać w Polsce w znakomitym filmie „Nie zaznasz spokoju”, serialach „Zielona miłość”, „Dom”, „Jan Serce”, a także w spektaklu Teatru Telewizji „Otello”, wyemitowanym już po jej wyjeździe z kraju. Niewykluczone, że dzięki tej książce ktoś odkryje dla siebie tę nietuzinkową postać świata filmu i mody.

Marta Górna: „Pacuła. Najsłynniejsza Polka na świecie”

Wydawnictwo Agora

Warszawa 2026

Stron: 416

* Recenzja napisana dla portalu "Teatr dla Wszystkich" i tam opublikowana 25.03.2026 r.